تعیین رابطه جامعه شناسی با جامعه ایرانی طی چندین گام و مرحله ممکن است. جامعه شناس بودن، جامعه شناسی را شناختن، جامعه را شناختن، اقدام برای شناسایی جامعه کردن، و در نهایت بر اساس معرفت جامعه شناسانه در که در مورد جامعه بدست می اید، امکان مداخله گری در جامعه فراهم می شود. هر یک از این گام ها نیاز طی زمان و با زحمت بسیار بدست می آید.

          ۱ -  در ارزیابی وضعیت جامعه شناسی در ایران قبل از همه چیز و اقدام و فکر و کار، بهتر است معلوم شود که کدام جامعه شناسی مورد سوال و نظر و داوری است. آیا منظور از جامعه شناسی جامعه بینی است یا اینکه مهندسی اجتماعی است یا جامعه شناسی به معنی اندیشه ای مدرن در مورد جامعه ای مدرن است. کدامیک؟ تعیین هر یک از این عناوین و تعابیر در مورد جامعه شناسی راهی متفاوت در ارزیابی وداوری جامعه شناسی و تعیین آینده آن می طلبد. اگر جامعه شناسی را جامعه بینی بدانیم، گفته ها و شنیده ها و داوری ها متفاوت از این خواهد بود که جامعه شناسی را مهندسی اجتماعی بدانیم. درست است که جامعه بینی اولین گام و مهندسی اجتماعی آخرین گام جامعه شناسی است. اما در این میان جامعه شناسی به ماهو جامعه شناسی، جامعه شناسی به عنوان معرفتی مدرن در مورد جامعه مدرن، عنصر ساماندهنده و پیوند دهنده جامعه بینی و مهندسی اجتماعی است.

در نقد و ارزیابی جامعه شناسی نمی توان بدون درک درست از جامعه شناسی به ما هو جامعه شناسی کاری کرد. به این دلیل است که برای داوری و نقادی جامعه شناسی اول می بایست جامعه شناس بود. اول می بایست دانست که جامعه شناسی چیست و بعد معلوم کرد که جامعه شناسی که معنای و دامنه و حوزه های خاصی دارد توانسته است برای جامعه مفید باشد. داوری در مورد جامعه شناسی بدون درک و آگاهی در مورد جامعه شناسی به عنوان معرفتی جدید و دارای پاردایم ها و گفتمان ها و روش ها و تجربه ها و داعیه های متفاوت و بعضا معارض امکان پذیر نیست. در نتیجه برای داوری در مورد جامعه شناسی می بایست جامعه شناس بود. این اصل در مورد دیگر دانشها هم صادق است. نمی توان بدون دانش فلسفی در مورد فلسفه داوری کرد. داوری فلسفی امکان نقد وبررسی فلسفی را فراهم می کند نه داوری غیر فلسفی در مورد فلسفه.

برای وارد شدن به حوزه نقادی جامعه شناسی بهتر است اول به لحاظ مفهومی و نظری و روشی و تجربه ای جامعه شناس شد. حتی زمانی کوتاه هم دانستن دانش جامعه شناسی لازم است. برای دست یابی به این سطح از اگاهی و معرفت نیاز به دانشجوی جامعه شناسی بودن است. بسم الله. هر کس که قصد نقادی جامعه شناسی را دارد می بایستی اول شاگرد جامعه شناسی شده و در نهایت در طی زمان دانشجویی و دانش پژوهی امکان نقد و داوری را برای خود و دیگری فراهم سازد.

۲ -  اینکه جامعه شناسی در ایران به چه میزان و چگونه مفید است و می تواند مفید باشد، افزون بر شناسایی جامعه شناسی نیازمند به شناسایی جامعه ایران هم هستیم. این شناسایی بیشتر از طریق جامعه شناسی می تواند بست آید تا دیگر معارف . زیرا دیگر معارف موضوعی متفاوت از شناسایی جامعه و تحولات آن دارند. به طور خاص فلسفه هرگز داعیه شناسایی جامعه را ندارد همانطور که اقتصاد این داعیه را ندارد. دیگر علوم که اصلا نمی توانند این داعیه را داشته باشند.

۳-  اقدام برای مداخله گری و اثرگذاری در جامعه.  حاصل  کار کسی که به این حوزه وارد می شود سخت تر از ان است که تصور می شد. فقط شناسایی جامعه شناسی اصل نیست. شناسایی جامعه شناسی مقدمه شناسایی جامعه است. که این خود زمینه نوع و نحوه مداخله در حیات اجتماعی است.

در یادداشت های بعدی هر یک از مراحل اشاره شده در فوق به بحث بیشتری گذاشته خواهد شد.