مقدمه

-          جامعه ایرانی پدیده ای ناشناخته است. کمتر تلاشی در شناسایی تاریخ و تحولات این جامعه از طرف متخصصان و اصحاب علوم اجتماعی صورت گرفته است. بدین لحاظ کارهایی که تحت عنوان “جامعه شناسی تاریخی ایران” “جامعه شناسی ایران” و بررسی های اجتماعی و فرهنگی ایران وجود دارد، بر اساس داعیه های سیاسی و پیش فرض های نظری و مفهومی می باشد تا بیان واقعیت های اجتماعی ایران در گذشته و حال. به همین دلیل است که تا کنون تحقیق و در نهایت تالیف قابل اعتنایی در مورد حوادث و وقایع مهم دوران معاصر ایران از قبیل انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامی انجام نشده است. کتابهایی که به طور خاص در مورد انقلاب اسلامی ایران تالیف شده است اگر از انها اصطلاح و مفهوم انقلاب اسلامی برداشته شود و به جای ان  انقلاب مشروطه گذاشته شود، بر کتاب اسیبی نخواهد رسید. اگر داعیه مطرح شده صادق باشد، ما در تکرار مفاهیم و ادعاهای سیاسی قرار گرفته و کمتر ضرورتی بر پژوهش در مورد وقایع تاریخی دوران معاصر می شناسیم.

-          مولف مدعی است کارهای صورت گرفته در مورد جامعه وتاریخ ایران که بیشتر بر حوزه سیاسی با محوریت حاکمیت و دسیتیابی به قدرت معطوف می باشد بسیار سیاسی و ایدئولوژیک است و می توان  آنها را  در حد بیانیه های سیاسی دانست.  عده ای به دلیل گرایش سیاسی (مارکسی و وابستگی به حزب توده در ایران) از دهه ۱۹۶۰ در ایران به تالیف و ترجمه کتابهایی در مورد تحولات تاریخی ایران اقدام کردند و بیش از اینکه به جریانهای اجتماعی و فرهنگی و اقتصادی وسیاسی در ایران توجه کنند، به واگویی مفهومی و ایدئولوزیک مارکسی در اثبات مراحل تحولی جوامع یا ارتباط یا عدم ارتباط جامعه ایرانی با مراحل تکاملی مارکسی پرداختند. انقدر در طول تقریبا پنج دهه مطلب تولید شد که حتی طراحان اغازین این مباحث در مورد ایران نیز با خواندن مطالب ادعایی خودشان باور کردند. (اشاره به دورغی است که ملا نصرالدین در مورد آش دادن شخصی در محله شان گفت و در نهایت در زمان برگشت به خانه متاثر از صف طولانی شد و در صف تشکیل شده برای دریافت آش قرار گرفت و بدون توجه به دروغ بودن موضوع مصرا طلب آش می کرد). مدعیان جدیدی در فهم جامعه و تاریخ و فرهنگ ایرانی پیدا شد و هر روز تکرار مکررات در قالب بیانیه، کتاب، تحقیق، و داوری از طرف افراد بزرگ و کوچک مطرح و انتشارات و کتابخانه و دانشگاه و حزب و روزنامه و رسانه و محفل روشنفکران و سیاستمداران را داغ نگه داشت. فضا آنقدر داغ و هیجانی شد که عده ای به نقد و ارزیابی اقدام کرده و اشکالات منطقی گفتمان شکل گرفته را استخراج کردند. این گروه بدون ارجاع به زمینه های شکل گیری این بحث، مشکلات درونی و نارسایی های ادبی  مفهومی و عبارتی آن را مورد چالش قرار دادند.  گروه رقیب حداقل یک داعیه نداشت و ان اینکه خود را مارکسیست و لنینست و استالینیست و … نمی دانست. به عبارت دیگر، داعیه مارکسی نداشت. ولی یک وجه اشتراک با گروه اول داشت و ان هم نفی داشته های فرهنگی ایرانی و در نتیجه مدعی نوسازی بینادگرایانه شد. در حاشیه دو رویکرد سیاسی مسلط بر تاریخ و اندیشه ایرانی، عده ای نیز بی اعتنای به هر دو دیدگاه و رویکرد، به دفاع از گذشته ایرانی بدون ارجاع به واقعیت های جاری ایرانی اقدام کرده و ناخواسته فضای ایدئولوزیک جدیدی در ایران فراهم ساختند. گروه سوم نیز با وجود اشتراک (دفاع از ایران در گذشته) به لحاظ سیاسی و فرهنگی از یکدیگر متمایز بودند؛ در این جهت گیری هم ملی گرایان و هم اسلام گرایان وجود دارند. افراد و فضاهای مهم در هر دو گروه در  دفاع از مفهومی تحت “سنت” بود و آنها بی اعتنای به جریان های اجتماعی و فرهنگی سخن گویی کردند. حاصل کار این دو گروه هم مانند دو جریان قبلی شد: اشاعه سیاست گرایی و همت در ایدئولوژی گرایی.

-          با توجه به سلطه سه جریان اشاره شده در فضای فکری و اندیشه ای ایرانی، سخن از ایران و جامعه و فرهنگ و تمدن ایرانی بسیار سخت خواهد بود. غربت این نوع نگاه به حضور تشکیلاتی سه جریان اشاره شده دارد. اصل مشترک بین این سه جریان سیاسی اندیشه ای، نادیده گرفتن حیات اجتماعی ایرانی است. این سه جریان از فهم امری ساده ولی مهم “جامعه ایرانی” غافل شده و غفلت ایجاد شده را مسلم فرض کرده اند. آنها به طور آشکار با مهم کردن حوزه سیاست و دولت و حکومت به غفلت از حوزه اجتماعی اقدام کرده اند. رسالتی که برای جامعه شناسی ایرانی در دوره معاصر وجود دارد، ارائه روایت علمی از وضعیت جامعه ایرانی است. در این روایت می بایستی به عناصر اصلی نظام اجتماعی  و نوع تعاملات و تعارضات آنها اشاره کرد.

-          با توجه به جهت گیری مولف، بازنگری در ساحت های اندیشه های اشاره شده که بیشتر سیاسی است ضرورت دارد. شناسایی نوع حضور سه جهت گیری و دامنه اثر و نفوذ آنها اولین گام است. برای تحقق این ضرورت نیازمند به  طرح الزامهای روشی و مفهومی برای طرح دیدگاه جدید می باشیم.  این الزام ها بر اساس حساسیت مولف، واقعیت تاریخی اجتماعی ایران، و چارچوب مفهومی اخذ شده از جامعه شناسی امکان دارد. 

-          به نظر می رسد  بیشتر کسانی که قصد بحث و بررسی و فهم  جامعه ایرانی را داشته اند از دالان و مسیر  سیاست و قدرت امده اند و به دلیل محدودیت عمر و توان در این دالان مانده و به ارائه روایت دالان تا حیات ایرانی – جامعه ایرانی – اقدام کرده اند.  به طور خاص می توان به روایت بیشتر سیاحان و سفرنامه نویسان اشاره  کرد. این افراد عموما از طریق یا همراه با صاحبان قدرت و سیاستبازان و سیاستگرایان بوده و به روایت کلی از حوزه سیاسی معطوف به حاکمان اقدام کرده اند. از طرف دیگر، روایت های ارائه شده بدون منطق علمی بوده است. انها نیز مانند مورخان سنتی در ایران و جهان  به شرح و بسط زندگی و احوال شاهان و بزرگان اقدام کرده اند.به این منظور است که در روایت آنها از جهان ایرانی بیش از همه مسائل حرمسرای شاهی تا مناسبات اجتماعی و اقتصادی روایت شده است. آنقدر در مورد حریم خصوصی افراد سخن گفته اند که گویی جامعه ایرانی به لحاظ تاریخی به جز مسائل خاص و خصوصی دیگر حیاتی ندارد. به عبارت دیگر، ناخواسته یا خواسته این افراد  تحولات اجتماعی را به حالات شخصی افراد خاص تقلیل داده اند. این تقلیل گرایی انقدر تکرار شده است که می توان در زمان حال از ان به عنوان یک پروژه یاد کرد هر چند که در روزهای اغازین یک اتفاق یا حس کنجکاوی فردی بیگانه نسبت به فرهنگ ایرانی که تازه به ایران آمده و روابط افراد با یکدیگر برایش مسئله است، می توانست تعبیر شود.  حضور این افراد بیشتر قبل از ظهور علوم اجتماعی و به طور خاص جامعه شناسی به معنای مدرن ان در جهان و ایران  بوده است. روایت سیاحان و سفرنامه نویسان از ایران بر اساس سنت کلاسیک بوده که در ان زندگی شاه و عمل و رفتار دولت مهم شناخته می شده است. این مرحله تاریخ نگاری در غرب نیز وجود داشته و صرفا به جامعه ایرانی و دوره ای اسلامی تعلق ندارد. زیرا بسیاری از منتقدان تاریخنگاری سنتی بگونه ای در مورد این نوع منابع  سخن می گویند که گویی در ایران تاریخ نگاری سنتی به بیان زندگی بزرگان و حوادث اختصاص داشت و تاریخ نگاری غربی از آغاز تاریخنگاری اجتماعی و سیاسی و اقتصادی هم بوده است. خیر اینگونه نیست. تحولی که در تاریخنگاری به وقوع پیوست به معنی انتقال از تاریخنگاری سنتی به مدرن درغرب و در ایران بوده است.  تاریخنگاران و جامعه شناسان از قرن هجدهم به بعد سعی بر بازنگری تاریخ و تحولات ان شده اند. به طور خاص می توان رویکرد تکامل گرایانه را در بازخوانی تاریخ غرب که از قرن نوزدهم اغاز شده است ملاحظه کرد. در ادامه این رویکرد تاریخی است که رویکرد اجتماعی  تکامل گرایانه و در نهایت رویکرد پیشرفت و ترقی شکل گرفته است. مارکس و بسیاری از دیگر جامعه شناسان به این سنت مدیون هستند. آنها کمتر علاقه ای به مطالعه تاریخ نگاری سنتی در فهم تاریخ اروپا از خود نشان داده اند. با مراجعه به اثار مارکس و وبر و دورکیم دیده میشود که اصلی ترین منبع مطالعه آثار منتسکیو و آدام اسمیت است. این دو متفکر با ارائه روایت مدرن از جامعه و تاریخ و فرهنگ و اقتصاد سنگ بنای جدید تفکر اجتماعی را پی ریزی کرده اند. در حالی که در ایران جدید کمتر افرادی چون منتسکیو و آدام اسمیت ظهور کرده و نوع نگاه از نوع مدرن آن داشته اند. بیشتر کسانی که آمده اند قصد داشته اند تا تکلیف عمل اجتماعی و سیاسی را بر اساس سنت های فکری جاری ومسلط در غرب معلوم کنند.  قصد داشته اند تا بر اساس اطلاعات موجود که با رویکرد ایستا و دولت محور و شاه مدار نوشته شده است تحولات ایران را توضیح دهند. نتیجه اغازین این نوع نگاه نادیده گرفته شدن حوزه اجتماع و فرهنگ و برجسته شدن حوزه سیاست و قدرت و دولت بوده است.

-          در نتیجه می بایستی قبل از هر نوع کار تحلیلی، به بیان واقعیت های جاری در تاریخ ایران اقدام کرد. این اقدام نیاز به مقدمات و الزام هایی دارد. اولین شرط و الزام وجود آکادمی در ایران است.  دوم  الزام جهت گیری نظری است. سومین الزام که بیشتر روشی است تاکید بر نباید ها تا بایدها می باشد. زیرا تا کنون بسیاری سعی کرده اند بر اساس داعیه های نظری و سیاسی شان به بیان بایدهایی در تاریخ ایران اقدام کنند. با دیدن یک مورد خاص به تعمیم دست زده و خوشحال از یافتن عمق تحولات ایران سر و صدا برپا کرده و به اتلاف سرمایه های فرهنگی ایران اقدام کرده اند. رویکرد مارکسی و رقیب آن (از هر نوع که ایدئولوژیک هستند) از این بابت دارای اشکال می باشند که ما را به شناسایی و بیان واقعیت هایی که در چهارجوب نظری معین است و تعریف شده است می کشانند نه جامعه و تاریخ ایران.  چارجوب های مفهومی و نظری اشاره تاحدودی مفید می باشند  ولی نجات بخش نیست. ما نیاز به چارچوب نظری داریم که به لحاظ روشی کار را ساده نکرده و با نفی داشته ها، در پی کشف مجهول باشد تا توضیح مفهومی از داعیه های نظری پیشین.

-